Stanisław Wygodzki
Biografia
Stanisław Wygodzki urodził się 13 stycznia 1907 roku w Będzinie jako syn Icchaka Wygodzkiego (1878–1943) i Reginy z domu Werdygier (ur. 1885). Dorastał w inteligenckiej rodzinie żydowskiej w Zagłębiu Dąbrowskim. Miał trzech młodszych braci: Lejbę, Józefa i Arona. W Będzinie ukończył gimnazjum jawne i zaangażował się w ruch komunistyczny; w 1924 r. wydalono go ze szkoły przed maturą i skazano na dwa lata więzienia. Był więziony w Będzinie i Piotrkowie (1925–1927). Współpracował z miesięcznikiem Dźwignia i od 1930 r. drukował w pismach lewicowych. W Moskwie, w Polskiej Sekcji Międzynarodowego Biura Literatury Rewolucyjnej, w 1933 r. ukazał się jego zbiór wierszy Apel. Poezje.
W czasie okupacji niemieckiej mieszkał w Będzinie z żoną Anną (Frymetą) i córką Mindlą przy ulicy Sączewskiego 13 (w czasie okupacji Gartenstrasse) i pracował w hucie Feniks jako urzędnik. Posiadał paragwajski paszport wydany przez Grupę Ładosia, co pomogło mu przeżyć wojnę. W latach 1943–1945 był więźniem obozów koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau (nr obozowy 132434), Sachsenhausen-Oranienburg i Dachau. W Auschwitz stracił rodziców i rodzeństwo. W wagonie 1 sierpnia 1943 r. razem z żoną i córeczką Mindlą zażył luminal; przeżył, bo dawka była zbyt mała. Po wojnie w monachijskim szpitalu leczył gruźlicę i poznał przyszłą żonę Irene Beitner z Katowic; 11 marca 1946 r. w Feldafing wzięli ślub, a świadkiem był Tadeusz Borowski. Ich dzieci Adam (1952) i Ewa (1955).
Po wyzwoleniu z obozu przejściowego leczył się na gruźlicę w Niemczech, powrócił do Polski w kwietniu 1947 r. i osiadł w Warszawie, gdzie w latach 1947–1948 pracował w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Od 1948 r. pracował w Polskim Radiu, gdzie do 1953 r. pełnił funkcję redaktora naczelnego działu literackiego. Od 1953 r. zajmował się wyłącznie twórczością; publikował własne utwory, recenzował książki. W latach 1956–1964 był prezesem Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich. W 1967 r. zniknął z kart pism literackich, księgarń i bibliotek z powodu napisanego na niego paszkwilu. W styczniu 1968 r. wraz z rodziną wyjechał do Wiednia, a stamtąd samolotem do Izraela. Osiedlił się w Giwatajim w aglomeracji Tel Awiwu. Syn Adam wyjechał do Szwajcarii, córka do Hiszpanii.
W 1969 r. nawiązał współpracę z hebrajską prasą literacką, m.in. z pismem Maariw w Tel Awiwie, oraz z czasopismami w języku polskim Nowiny-Kurier i Przegląd. Dołączył do Związku Pisarzy Hebrajskich i Hebrajskiego PEN Clubu. Do Polski już nie wrócił, choć w 1981 r. spędził kilka dni w Wiedniu. Zmarł w Giwatajim; prochy rozrzucono na pustyni. Wdowa Irena Wygodzka zamieszkała w Warszawie.
Twórczość Wygodzkiego koncentruje się na martyrologii Żydów podczas II wojny światowej i losach mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej po wojnie. Debiutował w 1928 r. w Wiadomościach Literackich; pierwsze zbiory to Apel (1933) i Chleb powszedni (1934). Po wojnie pisał opowiadania i wiersze; w latach 50. tworzył również utwory socrealistyczne, m.in. Nad Engelsem, Wiersze o Feliksie Dzierżyńskim i Strofy o Stalinie, a także piosenki socrealistyczne. Po Październiku 1956 napisał odwilżową powieść Zatrzymany do wyjaśnienia, która została zablokowana; wydanie nastąpiło dopiero w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu. W tłumaczeniach pracował nad literaturą żydowską jidysz (Szaloma Asza, Efraima Kaganowskiego) i niemiecką (Kischa, Kästnera). Był również autorem czterech książek dla dzieci. W 1969 r. otrzymał nagrody Bergen-Belsen i w 1972 r. nagrodę państwową im. Zalmana Szazara za twórczość o Holokauście dla repatriantów.